Wybaczenie – zacznij od siebie

Ewa Tyka — certyfikowana psychoterapeutka EAGT i PTPG, terapeutka par

Wybaczenie bywa przedstawiane jako dojrzały finał trudnego doświadczenia — coś, do czego należy dojść, aby pozostawić przeszłość za sobą. W psychoterapii warto jednak zachować większą ostrożność. Nie każda krzywda wymaga wybaczenia, nie każda relacja powinna zostać odbudowana, a presja, by przebaczyć, może odsunąć uwagę od tego, co w danym momencie jest dla człowieka naprawdę ważne.

Wybaczenie nie jest obowiązkiem

Wokół wybaczenia powstało wiele przekonań o charakterze moralnym, religijnym i psychologicznym. Część z nich sugeruje, że osoba, która nie potrafi przebaczyć, nadal pozostaje „uwięziona” w przeszłości albo nie zakończyła procesu zdrowienia.

Takie założenie jest zbyt proste.

Można odzyskiwać równowagę bez przebaczenia. Można budować dobre życie, zachowując jasną ocenę krzywdy. Można również dojść do wybaczenia po długim czasie albo nigdy nie uznać go za ważny element własnej historii.

Szczególnie problematyczna może być presja wybaczenia w sytuacjach, w których osoba skrzywdzona dopiero zaczyna uznawać znaczenie tego, co ją spotkało.

Jeżeli przez lata słyszała, że przesadza, jest zbyt wrażliwa albo powinna „zostawić przeszłość”, kolejne wezwanie do wybaczenia może nie przynieść ulgi. Może stać się następną formą pomniejszania własnego doświadczenia.

Najpierw uznać własne doświadczenie

Zanim pojawi się pytanie o wybaczenie, ważniejsze może być inne:

Co właściwie mi się wydarzyło i jaki miało to dla mnie skutek?

Uznanie krzywdy nie oznacza życia w niej bez końca. Jest raczej próbą przyjęcia do wiadomości, że określone doświadczenie miało znaczenie.

Może wymagać dopuszczenia emocji, które wcześniej były trudne do zaakceptowania: złości, żalu, rozczarowania, poczucia niesprawiedliwości, wstydu czy bezradności.

Nie wszystkie pojawiają się jednocześnie. Nie wszystkie muszą w ogóle wystąpić.

Ważne jest natomiast, aby człowiek nie musiał dostosowywać własnego przeżywania do z góry przyjętego scenariusza: najpierw złość, później smutek, a na końcu wybaczenie.

Proces psychiczny rzadko rozwija się tak uporządkowanie.

Wybaczenie nie oznacza pojednania

Warto odróżnić wybaczenie od pojednania. To dwa różne procesy.

Pojednanie dotyczy relacji. Jeśli ma prowadzić do rzeczywistej odbudowy zaufania, wymaga udziału obu stron. Znaczenie mogą mieć odpowiedzialność za wyrządzoną krzywdę, gotowość do jej uznania, zmiana zachowania i możliwość ponownego budowania bezpieczeństwa.

Wybaczenie — jeśli w ogóle staje się dla człowieka ważne — może być procesem bardziej wewnętrznym.

Można z czasem inaczej odnosić się do przeszłej krzywdy, a jednocześnie nie chcieć wracać do relacji.

Można rozumieć motywy drugiej osoby, nie ufać jej.

Można nie pragnąć odwetu, a nadal utrzymywać zdecydowaną granicę.

WYBACZENIE

Może oznaczać zmianę sposobu odnoszenia się do doznanej krzywdy. Nie jest obowiązkiem ani warunkiem zdrowienia.

POJEDNANIE

Dotyczy relacji i jej odbudowy. Wymaga udziału oraz odpowiedzialności obu stron.

ZAPOMNIENIE LUB POMNIEJSZENIE KRZYWDY

Nie jest konieczne do wybaczenia. Uznanie znaczenia tego, co się wydarzyło, może pozostać ważne.

GRANICE

Mogą zostać zachowane lub wzmocnione niezależnie od tego, czy wybaczenie nastąpi.

Złość nie musi być przeciwieństwem zdrowienia

Złość bywa traktowana jako emocja, którą trzeba przekroczyć, aby móc ruszyć dalej.

Tymczasem w określonych sytuacjach może ona nieść ważną informację: coś przekroczyło granicę, zostało odebrane jako niesprawiedliwe albo naruszyło to, co dla człowieka ważne.

Nie oznacza to, że każda forma wyrażania złości jest pomocna. Zachowanie podejmowane pod jej wpływem może krzywdzić innych albo podtrzymywać konflikt.

Samo odczuwanie złości nie jest jednak dowodem braku dojrzałości.

Czasem dopiero możliwość pomyślenia „to, co się wydarzyło, naprawdę nie było w porządku” pozwala zacząć odbudowywać poczucie własnych granic.

Z czasem intensywność tej emocji może się zmieniać. Nie musi jednak zniknąć dlatego, że ktoś z zewnątrz uznał, iż „powinno się już wybaczyć”.

Współczucie dla innych nie powinno odbywać się kosztem siebie

Osoby, które łatwo dostrzegają perspektywę innych, mogą stosunkowo szybko znaleźć wyjaśnienie zachowania osoby, która je skrzywdziła.

„Miał trudne dzieciństwo.”

„Była wtedy w kryzysie.”

„Nie potrafił inaczej reagować.”

Takie rozumienie może być prawdziwe i ważne. Nie powinno jednak automatycznie unieważniać perspektywy osoby zranionej.

To, że czyjeś zachowanie ma swoje źródła, nie oznacza, że przestaje mieć konsekwencje.

Można jednocześnie widzieć ograniczenia drugiego człowieka i uznawać własną krzywdę.

Można dostrzegać jego cierpienie bez rezygnowania z ochrony siebie.

A jeśli pojawia się zrozumienie dla osoby, która skrzywdziła?

Z czasem perspektywa drugiej osoby może stać się bardziej dostępna.

Człowiek może zacząć dostrzegać, że czyjeś postępowanie nie wynikało wyłącznie ze złej woli, lecz także z lęku, niedojrzałości, własnych ran, ograniczonej zdolności rozumienia innych czy sytuacji, w której ta osoba się znajdowała.

Taka zmiana perspektywy nie wymaga usprawiedliwiania.

Mentalizowanie zakłada możliwość zastanawiania się nad stanami psychicznymi własnymi i innych osób przy zachowaniu świadomości, że nasze wyjaśnienia pozostają hipotezami.

Można więc pomyśleć:

„Być może lepiej rozumiem, co mogło się z tobą dziać. To jednak nie zmienia faktu, że mnie to skrzywdziło.”

Obie te perspektywy mogą istnieć jednocześnie.

Czy wybaczenie może pomagać?

Badania nad interwencjami związanymi z wybaczeniem wskazują, że u części osób mogą one wiązać się z poprawą dobrostanu psychicznego. Nie daje to jednak podstawy, aby uznać wybaczenie za uniwersalny cel psychoterapii.

Znaczenie ma kontekst.

Przegląd badań dotyczących wybaczenia u osób, które doświadczyły przeciwności i krzywdzenia w dzieciństwie, wskazuje, że wybaczenie może wiązać się z korzystnymi efektami u części osób, ale jego znaczenie zależy od kontekstu. Wyniki te nie uzasadniają traktowania wybaczenia jako uniwersalnego celu zdrowienia.

Możliwość wybaczenia może mieć wartość wtedy, gdy wynika z autonomicznego procesu osoby, a nie z oczekiwania terapeuty, rodziny, wspólnoty czy kultury.

Zacząć od siebie

Tytuł „zacznij od siebie” nie oznacza, że pierwszym obowiązkiem jest „wybaczyć sobie”.

Bardziej chodzi o zmianę kierunku uwagi.

Zamiast zaczynać od pytania:

„Czy powinienem mu wybaczyć?”

można zapytać:

„Co właściwie przeżywam?”

„Co zostało naruszone?”

„Czego teraz potrzebuję?”

„Jakiej granicy potrzebuję, aby czuć się bezpieczniej?”

Dopiero z takiego miejsca można zastanawiać się, jakie znaczenie — jeśli w ogóle — ma wybaczenie.

Nie każda krzywda musi zakończyć się pojednaniem.

Nie każda historia potrzebuje finału, w którym wszystkie emocje znikają.

Czasem ważniejsza jest możliwość zachowania pamięci o tym, co się wydarzyło, bez konieczności dalszego organizowania wokół tego całego życia.

I możliwość decyzji, która naprawdę należy do osoby skrzywdzonej.

Wybrane źródła

Walker, P. (2024). Złożone PTSD. Od przetrwania do pełni życia. Proces powrotu do zdrowia po traumie dziecięcej. Gdańsk: Harmonia Universalis.
Akhtar, S., & Barlow, J. (2018). Forgiveness Therapy for the Promotion of Mental Well-Being: A Systematic Review and Meta-Analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 19(1), 107–122. https://doi.org/10.1177/1524838016637079
Kanter, R. L., & Wortham, J. S. (2026). Forgiveness and Adverse Childhood Experiences: A Scoping Review. Trauma, Violence, & Abuse. https://doi.org/10.1177/15248380251410088